Wat is differentiatie?

Onze studentenpopulatie kent een grote diversiteit: studenten verschillen van elkaar in interesses, talenten, voorkennis, culturele achtergrond, denkvaardigheden, zelfredzaamheid, sociale omgang, affectieve vaardigheden, enz. Dat maakt het leerproces uniek voor elke student, maar maakt het voor jou als lector soms een pittige uitdaging om les te geven.

Binnen Howest zien we differentiatie als een onderwijskundige manier om met deze diversiteit om te gaan (didactisch handelen). Differentiatie gebeurt aan de hand van de 3 P’s:

  • Positief en proactief: de lector (h)erkent de verschillen tussen studenten en benut deze binnen zijn of haar lespraktijk
  • Planmatig: differentiatie gebeurt op een doordachte manier, met duidelijke doelstellingen die consequent worden gehanteerd.

Volgens het model van Struyven et al. (2019) onderscheiden we volgende soorten differentiatie:

  • Externe differentiatie: differentiatie op het niveau van de onderwijsinstelling en/of opleiding(en). Hierbij komt extra onderwijskundige en praktische organisatie bij kijken (bv. aangepaste roostering, aangepaste begeleiding en evaluatie, begeleidingsdocumenten, etc.). Dergelijke vormen van differentiatie worden dus best ruim op voorhand voorbereid, in samenspraak met de opleidingsdirecteur en de dienst onderwijs. Bv. een honoursprogramma waarbij een project in samenwerking met het werkveld een of meerdere OLODs vervangt (bv. honoursprogramma in Hangar K met de opleidingen Devine, IPO en DAE).
  • Interne differentiatie: differentiatie op lesniveau door als lector proactief in te spelen op verschillen tussen studenten.
    • Inhoud: differentiëren op vlak van de leerinhouden en/of de doelstellingen;
    • Proces: differentiëren binnen de aspecten van een krachtige leeromgeving: de didactische werkvormen, media/onderwijsleermiddelen, groeperingsvormen en/of opvoedingsrelatie;
    • Product: differentiëren op vlak van evaluatie.

Binnen deze drie aspecten kun je gaan differentiëren op vlak van niveau (verschillen in cognitieve vaardigheden: bv. intelligentie, metacognitieve vaardigheden, leervoorkeuren), tempo (verschillen in de snelheid van verwerving en/of verwerking van leerstof) en interesses.

Interne differentiatie is dus gerelateerd aan elk onderdeel van het didactisch model van De Corte (Standaert, 2012): de beginsituatie, doelstellingen, onderwijsleeromgeving (didactische werkvormen, opvoedingsrelatie, leerinhouden, media) en evaluatie.

Waarom ga je differentiëren?

Differentiatie kan volgende doelstellingen hebben:

  • Een verhoogde leermotivatie bekomen (‘goesting’) bij jouw studenten;
  • Een hogere leerwinst bekomen bij studenten: een leereffect op (meta)cognitief, sociaal-affectief en (psycho)motorisch vlak;
  • Een hogere leerefficiëntie bekomen: kosten/baten van energie van lector én student.

Waarmee houd je best rekening bij differentiatie?

Hieronder vind je acht zaken die belangrijk zijn bij differentiatie:

1. Positieve mindset

Vertrek vanuit de verschillen van studenten op een positieve manier: beschouw de diversiteit onder de studenten als een meerwaarde voor jouw onderwijspraktijk.

2. Motivatie = leren

Motivatie is het begin van alle leren, of beter gezegd: zonder motivatie wordt er niet geleerd. Het belangrijkste doel van differentiatie is daarom een verhoogde leermotivatie (‘goesting’), leerwinst (leereffect op (meta)cognitief, sociaal-affectief en (psycho)motorisch vlak) en/of leerefficiëntie (kosten/baten van energie van lector én student) te komen.

3. Student als vertrekpunt

Het belangrijkste aspect om te kunnen starten met differentiëren is weten wie er voor jou zit. Krijg zicht op de beginsituatie van jouw studentengroep: hun competenties (bv. voorkennis), voorkeuren en interesses, leertempo en achtergrondkenmerken. Hoe je dit doet, wordt in een andere blogpost verder toegelicht.

4. Doelstellingen als kompas

Jouw doelstellingen zijn het vertrekpunt, maar ook een houvast doorheen het hele differentiatieproces. Ze zijn ook jouw gids bij de evaluatie.

5. Veelzijdig maar efficiënt

Creëer via differentiatie een veelzijdig aanbod voor studenten, maar houd het werkbaar voor jou: de kosten en baten moeten in evenwicht zijn. Differentiatie moet niet voor meer werk zorgen voor jou, maar zou jouw werk op lange termijn efficiënter moeten maken.

6. Falen bestaat niet

Durf te experimenteren! Lesgeven, en ook differentiëren, is iets wat nooit ‘af’ is. Sloeg iets minder sterk aan dan dat je had verwacht? Loopt iets volledig in de soep? Probeer het te zien als een leermoment en neem er zaken uit mee voor jouw toekomstige lespraktijk.

7. Feedback, feedback en nog eens feedback

Communication is key, ook bij differentiëren! Feedback moet er zijn langs beide kanten: jij communiceert naar studenten (wat zijn de doelstellingen? Wat ga je evalueren? Wat is het verloop van het OLOD? Wanneer krijgen studenten feedback, hoe gebeurt dit? Wat en wanneer wordt er geëvalueerd?), maar zij leveren ook belangrijke feedback aan jou (Waar staan ze op dit moment? Waar willen ze naartoe? Hoe ervaren ze deze aanpak?) die input geeft voor de verdere aanpak binnen jouw OLOD. Creëer dus een open klimaat om deze wisselwerking te bekomen.

8. Ook kleine zaken kunnen een groot verschil maken

Misschien ben je wat overweldigd door de pedagogische termen en modellen die vaak gepaard gaan met differentiatie. Toch kun je ook met kleine acties en/of aanpassingen dikwijls het verschil maken. Wie weet doe je als lector al heel veel aan differentiatie zonder dat je het beseft?

Benieuwd naar meer? In volgende blogposts gaan we met praktijkvoorbeelden in op HOE je nu precies gaat differentiëren volgens de verschillende aspecten van het didactisch model.

Vragen? Contacteer stefanie.sercu@howest.be

Bronnen

Coubergs, C., Struyven, K., Gheyssens, E., & Engels, N. (2015). Het BKD-leer-krachtmodel: binnenklasdifferentiatie realiseren in de klas. Impuls, 45(3), 151-159.

Schoolmakers (2020). E-course leren differentiëren.

Struyven, K., Coubergs, C., Gheyssens, E. & Engels, N. (2015). Ieders leer-kracht. Binnenklasdifferentiatie in de praktijk. Leuven: Acco.